Б.Нандин-Эрдэнэ: Багш хүн түрүүлж уншаад оюутнуудад ярьж өгдөг систем нурж унасан

Санхүү эдийн засгийн их сургуулийн багш, тус сургуулийн дэргэдэх нейромаркетингийн судалгааны “Аксон Нейролаб” ХХК-ийн үүсгэн байгуулагч Б.Нандин-Эрдэнэтэй ярилцлаа. Их сургууль нь сургалт, судалгааны төв, шинэ мэдлэг үйлдвэрлэгч байх топ их сургуулиудын жишгийг Монголдоо авчрахаар ажиллаж байгаа залуу багш нарын нэг. Басхүү эзэмшсэн мэргэжлээ бизнесийн эргэлтэд оруулж, багш нартайгаа хамтарч нейро судалгааны орчин үеийн загварыг боловсруулан амжилттай ажиллаж оюун хөдөлмөрөө үнэлүүлж буй бизнес эрхлэгч.

-Танд юуны өмнө хичээлийн шинэ жилийн баярын мэнд хүргэе. Хэд дэх жилдээ багшилж байна вэ? 

-Баярлалаа. СЭЗДС-ийг 2003 онд маркетингийн удирдлага мэргэжлээр төгсөхөд сургуульдаа багшаар үлдэх урилга өгсөн. Ингээд 2003-2004 оны хичээлийн шинэ жилээс эхлэн 21-хэн настай, конспектоосоо хоёр алхам холдоход ярих гэж байгаагаа мартах хэмжээний хүн л багшлах гараагаа эхэлж байжээ /инээв/. Тэр үеийнхээ шавь нараас “Хичээлээ сайн зааж чадаагүй бол уучлаарай” гэж уучлалт гуймаар санагддаг шүү.  Тэгж хоёр жил ажиллаад, мэргэжлийнхээ зах зухыг ч ойлгодог болж эхэлсэн дээ. Би анх Маркетингийн үндэс, Хүний нөөцийн хичээл зааж байлаа.

-Анхны мультимедиа хичээл санаачлан гаргаснаараа салбарынхандаа нэлээд танигдсан гэж дуулсан юм байна?

-Хэдэн жил багшлаад мэргэжлээ ч дажгүй ойлгов. 2008 онд сургалтын арга барилаа арай шинэлэг болгоё гэж Маркетингийн удирдлага, Маркетингийн судалгаа, Борлуулалтын удирдлага гэж хичээлээр DVD гаргаж, сургалтдаа ашигласан. Энэ хичээлүүд маань одоо  Youtube-д бий. DVD хичээлүүд их хэрэг болсон тухайгаа хэд хэдэн багш надад хэлж байсан. Нэг залуу багш “Таны СD-г сонсож сонсож хичээлдээ ордог байлаа” гэж билээ.

-Та Австралийн Үндэсний их сургуульд мастерийн зэрэг хамгаалсан байх аа? 

-Тийм ээ. Би магистрын зэргийг хоёр удаа хамгаалсан. Эхлээд Санхүү эдийн засгийн дээд сургуульдаа Бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. Таван жил багшилж арга барилаа ч оллоо, гэхдээ эндээ худгийн мэлхий  шиг байх нь сүүлдээ утгагүй санагдаж эхэлсэн. Эхнэр, хүүхэдтэй боллоо, үүрэг хариуцлага ч нэмэгдлээ. Гадагшаа явж сурахгүй л бол сүүлдээ нойр ч хүрэхээ байлаа. Ингээд сургуулийнхаа захирал Батжаргал багшид “Гадагшаа явж англи хэл сурмаар байна. Та сургалтын төлбөр даагаад өгөөч” гээд орлоо. Багш чимээгүй л яваад байсан.

    Нөгөө DVD хичээл гарч, хүмүүст гайгүй хүрсэн бололтой. Батжаргал багш “Сургалтын төлбөрийг чинь даая, нэмж цалинг чинь өгье, сураад ир” гэсэн. Малайзын English language school /ELS/-д долоон сар сураад ирсэн. Хэл сурахад сургуулиас өгсөн дэмжлэг миний амьдралд их тус болсон. 2009 онд сургуульдаа буцаж ирээд Оюутны хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих төвийн эрхлэгч хийж байхдаа IELTS-ын шалгалт өглөө. Дотроо ч айдастай л байлаа, тэгсэн харин гайгүй 7 оноо авчихсан. Тэр үед хоёр сургуульд материалаа өглөө. Фулбрайт-д зургаан хүн авахаас наймд ороод жаахан сэтгэлээр уначихсан байтал Австралийн тэтгэлэгт найман хүн авахаас зургаад орж, 2010 онд Австралийн үндэсний их сургууль/ANU/-д маркетингийн удирдлагаар хоёр жил сурсан.

Миний нэг онигоо бий. Австралид сурч байхдаа гэртээ оройн хоолоо идчихээд эхнэртээ “Хайр нь одоо харья дөө” гэж өөрийн мэдэлгүй хэлсэн байдаг. Номын санд гэрт байхаас олон цаг өнгөрүүлдэг байсан хэрэг.

-Тухайн үед Австралид сурдаг оюутан харьцангуй цөөн байв уу? 

-Манай сургууль /ANU/ 10 гаруй монгол оюутантай байсан. Тухайн үед ANU рейтингээрээ дэлхийн Топ-100 их сургуулийн 14 бил үү, 15 дугаарт, Стэнфордын их сургуулийн өмнө эрэмбэлэгдсэн санагдаж байна.  Тэнд очоод судалгаа яаж хийхийг жинхэнэ утгаар нь сурсан даа. Би Австралийн үндэсний их сургуулийн Монгол оюутны холбооны ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан. Манай холбооныхон сургуульдаа анх удаа Монголын соёлын өдөрлөг зохион байгуулж, хуушуур,  буузаа хийлээ.

“Ингэн нулимс” киног  оюутнууддаа үзүүлж Монголоо сурталчилдаг байлаа. Бас баяр наадмаа хийчихнэ, хорхогоо иднэ. АNU-даа бүртгэлтэй учир манай холбоонд үйл ажиллагааны санхүүжилт өгдөг. Тэр үед Ерөнхий сайд С.Батболд Австралид албан ёсны айлчлал хийсэн. Манай холбооныхон сургууль дээр ирэх анги танхимд хүлээн авах арга хэмжээг зохион байгуулсан. Аав нь хүүхдүүдээ эргэж байгаа юм шиг гоё л байдаг юм билээ. Дараа нь Монголын Элчин сайдын яаманд хүлээн авалт болоход оюутнууд дайчлагдаж, зөөгч хийхээс эхлээд ойр зуурын ажилд нь тусалдаг байлаа. Дараа жил нь Asia Pacific Youth Organization  гэж Ази, Номхон далайн орнуудын  залуусын төрийн  бус байгууллагад гадаад харилцааны асуудлыг хариуцаж  ажилласан.

-Нийгмийн идэвхтэй оюутан байжээ? 

-Хичээл, бие даалтууд маш ихтэй учир би хичээлтэй үедээ давхар ажил хийдэггүй, бүх цагаа хичээлдээ зориулдаг байлаа. Манай эхнэр ажил хийж намайг дэмждэг. Тэгэхээр би бусдаасаа арай илүү завтай байж. Эхний жилд хичээл маш ихтэй, амаргүй байсан даа. Унших бичих хичээл ихтэй, маркетинг бол олон талт чадвар шаарддаг, бас л чанга шүү. Миний нэг онигоо бий. Гэртээ оройн хоолоо идчихээд эхнэртээ “Хайр нь одоо харья дөө” гэж өөрийн мэдэлгүй хэлсэн байдаг. Номын санд гэрт байхаас олон цаг өнгөрүүлдэг байсан хэрэг. Ийм маягаар хоёр жил сурч, Австралийн Үндэсний их сургуулийн Маркетингийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан.

ШИНЭ МЭДЛЭГИЙГ ХУРДТАЙ ӨӨРТӨӨ ШИНГЭЭЖ АВАХ ЧАДВАР ХАМГИЙН ЧУХАЛ 

 -Гадаадад сураад мэдэж авсан гол зүйл тань юу байв? 

-Мэргэжлийн чадвар талаасаа судалгааны арга зүйг сайн ойлгож авсан юм болов уу. Хөгжлийн явцад ямар ч шинэ зүйл гарч ирж болно. Тэр шинэ мэдлэгийг маш хурдтай, өөртөө шингээж авах чадвар хамгийн чухал гэж боддог юм. Мэргэжлээсээ илүү нийгэмд болж буй үзэгдэл, шинэ ойлголтыг хурдан ойлгож тусгаж авах нь миний сурсан гол зүйл гэж боддог. Австралиас 2012 онд эргэж ирээд удаагүй байхад намайг Бизнесийн удирдлагын тэнхимийн эрхлэгчээр томилсон. Тэнд сурсан зүйлээ сургуульдаа аль болох нэвтрүүлэхийг хичээсэн. Манай сургуулийн тэнхим болгоны үүдэнд оюутнууд бие даалтаа үлдээдэг хайрцаг бий. Тэрийг анх манай тэнхим гаргаж ирсэн. Оюутан бие даалтын ажлаа заавал багшид өгөх, багш байхгүй бол хүлээж цаг алдахгүйгээр коридорын жижигхэн нүхээр шургуулчихна. Тэрийг туслах ажилтан авч, тамгалаад бүртгэдэг болсон зэргээр жижиг сажиг гэлгүй хэрэгтэй зүйлүүдийг тусгахыг эрмэлзэж байлаа.

-Маркетинг гэж чухам юуг хэлж байна вэ. Маркетингийг мэргэжил биш гэж шүүмжлэх хэсэг ч бий? 

-Миний хувийн тодорхойлолтоор хүний зөв сонголт хийхэд тусалдаг шинжлэх ухаан. Амьдралд маш олон янзын шийдвэр гаргах хэрэг гардаг. Маркетинг бол маш олон шинжлэх ухаануудын заагт бий болдог. Хүн яаж шийдвэр гаргадаг, ямар шийдвэр нь тухайн хүндээ илүү нийцтэй байх вэ гэдгийг судалдаг шинжлэх ухаан юм даа.

Маркетер хүн юуны өмнө тоо, чанарын өгөгдөлтэй ажиллаж чаддаг маш сайн  судлаач байх хэрэгтэй. Стратегийн алсын хараатай байж, бизнесийн зөв моделийг гаргаж ирдэг байх хэрэгтэй болно. Сэтгэл судлал, хүн хэрхэн яаж шийдвэр гаргадгийг мэдэх хэрэгтэй болно гэсэн үг. Бас судалгааны арга зүй сайтай байвал ямар ч шинжлэх ухааныг сайн ойлгож болно.

Маркетинг бол миний хувийн тодорхойлолтоор хүний зөв сонголт хийхэд тусалдаг шинжлэх ухаан.

Нейро маркетингийн судалгааны компанийг сургуулийнхаа багш нартай хамтарч байгуулсан уу? 

-Манай багш нарын баг 2003 оноос хойш янз бүрийн судалгаа хийж байсан л даа. Сургуулийн дэргэд Бизнесийн зөвлөгөө өгөх төв ажилладаг. Төвөөр үйлчлүүлэх харилцагчдын тоо ч нэмэгдлээ. Бизнесийн зөвлөгөө өгдөг хэр нь харилцагчдаа тэнхимдээ хүлээж аваад байх нь биш санагдаад тусдаа оффистой, компани байгуулахаар боллоо. Тэгээд бид 2016 онд сургалт, судалгаа, зөвлөгөө өгөх чиглэлээр “Аксиом инк” компаниа байгуулж, сургуульдаа ойр гэж Архитекторчдын ордонд 48 ам.метр талбайтай жижигхэн байранд компанийнхаа үйл ажиллагааг эхлүүлсэн.

Манай компани жижигхэн ч харилцагчид маань ХААН банк, Мобиком гэх мэт том компаниуд байв. Үйл ажиллагаа өргөжсөн тул сургуулиас дэмжиж өнгөрсөн дөрөвдүгээр сараас СЭЗИС-ийнхаа өргөтгөлийн долоодугаар давхрыг гаргаж өгсөн. Дэлхийн том том сургуулиуд хажуудаа нейро шинжлэх ухааны лабораториудтай болох чиг хандлага бий болсон. Манай захирал Б.Мөнхбаяр маань бидний саналыг нааштайгаар хүлээж авсан. Шинээр байгуулагдсан нейромаркетингийн судалгааны “Аксон Нейролаб” компани маань Аксиом Инк болон СЭЗИС-ийн хөрөнгө оруулалттай компани гэж явдаг. Бид тавдугаар сараас хойш Лэнд.мн, Говь ХК, гадаадын нэг компаний захиалгат  нейромаркетингийн судалгаануудыг хийлээ.

ИХ СУРГУУЛИЙН БАГШ ХҮН ЗААДАГ МЭРГЭЖЛЭЭРЭЭ ӨӨРӨӨ АЖИЛЛАЖ ЧАДДАГ БАЙХ ЁСТОЙ 

-Дээд боловсролын салбарын өнөөгийн байдлын талаар ямар бодолтой байна вэ. Манай дээд сургуулиуд үнэндээ сургалтын төлбөрөөрөө л амьдарч байх шиг?

-Нэгдүгээрт сайн боловсрол эзэмшье гэвэл их хэмжээний санхүүжилт хэрэгтэй. Тэрийг төсвөөс үү, сургалтын төлбөрөөс авах уу, судалгааны ажлынхаа үр дүнгээс олох уу? Аль нь ч хамаагүй, сайн боловсрол олгоё гэвэл хамгийн сайн багшийг хөлсөлж авах хэрэг гарна, сургалтын орчин бүрдүүлэх хэрэгтэй гэтэл  сайн багш, чанартай орчин хямдхан биш. Тэгэхээр үүнийг л сайн ойлгомоор байна л даа. Жишээ нь, нэг эрдэм шинжилгээний өгүүлэл татаад уншъя гэхэд 20 доллар төлнө. Нэг сэдвээр боломжийн бие даалтын ажил хийе гэвэл 10-15 эх үүсвэр унших хэрэг гарна. Хэрэв төлөөд уншъя гэвэл 200-250 доллараар мэдээллийн боломжтой болно. Манайхан тэрийг ойлгох ёстой юм л даа. 5 сая төгрөг буюу 2000 доллар төлөөд 30-40 мянган долларын боловсрол нэхэх боломжгүй. Сайн сурах бичиг гэхэд 100 доллар гээд бодоод үзэхэд зарим хичээлийг сурах бичгийнхээ үнээр сурч байна. Тэгэхээр төрөөс татаас өгөх замаар санхүүжилтээ шийдэх үү? ямар ч байсан дэмжлэг хэрэгтэй.

Тэгвэл Монголынхоо боловсролд итгэхгүй, гадаадад дээд боловсрол эзэмшихийг шүтэх хандлага газар аваад байна шүү дээ? 

-Гадаадад сурахыг буруутгахгүй. Гэхдээ Монголд сурах хэрэггүй мэтээр боловсролын салбарын дорд үзэхийг би хүлээн зөвшөөрдөггүй. Би Монголдоо дээд боловсрол эзэмшээд Австралийн үндэсний их сургуулийн мастерт сурч болж байна гэдэг Монголын боловсрол дэлхийд гологдохгүй байгаагийн л шинж. Жишээ нь, манай Нягтлан бодох бүртгэлийн сургалтын хөтөлбөр АССА-ийн мэргэшсэн нягтлангийн сургалтын I, II чанарын зэргийг авсан. Тэгэхээр манай нягтлангийн ангийн оюутан Англи, Австралийн сургуульд энэ мэргэжлээр сурсантай чанарын хувьд ижил болж байна.

Ажиглаад байхад гадаадад мастер хамгаалсан хүмүүс тэр сургуулиа л яриад Монголынхоо сургуулийг огт дурддаггүй юм билээ. Монголынхоо дээд боловсролын чанарыг хэт доогуур үнэлж болохгүй. Миний хувьд мэдлэг боловсролынхоо дийлэнхийг Санхүү эдийн засгийн их сургуулиас л олж авсан. Дараа нь ANU-д сурч, мэдлэгээ хөгжүүлсэн нь үнэн. Санхүүд сурсан бакалавр, мастерийн зэрэгтээ түшиглэн гадаадад боловсролоо дээшлүүлсэн. Манай дотоодод тааруухан сургуулиуд бий ч, МУИС, ШУТИС, Санхүү гэх мэтээр сайн сургуулиуд байна шүү дээ.

-Гадаадын сургууль бүхэн сайн биш байх, тийм үү? 

-Тийм ээ. Гадаадад сурах хүсэлдээ хөтлөгдөөд Америк, Англи, Хятад, Тайванийн тааруухан сургууль сонгоод, олигтой ч сурсан юмгүй төгсвөл харамсалтай. Ер нь боловсролын салбараа л сайн хөгжүүлбэл бусад салбар нь дагаад л цэгцэндээ орно доо. Боловсролд өгөх үнэлгээгээ өсгөөч гэж л хэлмээр санагддаг.

Манай соёлын өнцгөөс харахад багш хүн эдийн засгийн сонирхолгүй, зөвхөн хүүхдийн төлөө явах ёстой ч юм шиг ойлгогддог. Өөрөө эхлээд амьдралынхаа асуудлыг шийдсэний дараа оюутныг хэрхэн хөгжүүлэх талаар бодох ёстой биз дээ.

-Өсгөж байна гээд сургалтын төлбөрийг нэмчихвэл ямар эсэргүүцэл тулгарахыг Та мэднэ дээ? 

-Тэгэхээр ядуу айлын хүүхдүүд сурах боломжгүй болно гэж үнсгэлжингийн түүх ярьдаг. Тэгвэл тэтгэлгийн сан үүсгэж болно. Ядуу айлын хүүхдүүдийг сургах гээд боловсролын салбараа доош нь татаж болохгүй. Боловсрол хүссэн ч эс хүссэн ч дээр л байх ёстой. Тэнд их хэмжээний хөрөнгө оруулалт хэрэгтэй. Манай том эгч Солонгосын Чонгнамын их сургуульд багшилдаг. Тэдний сургуулийн нэг профессорын судалгааны ажлын жилийн төсөв нь бараг манай сургуулийн эрдэм шинжилгээний ажлын төсвөөс хэд дахин давсан байсан. Гадныхан хөрөнгө хаяж байж л боловсролоо хөгжүүлж буйг харах жишээ олон.

-Монгол шиг 3.2-хон сая хүн амтай улсад 100-гаад их, дээд сургуулийн шаардлага байна уу. Дээд боловсролтой залуус ажилгүйчүүдийн эгнээнд элсэн байна? 

-Хүн бүхэн дээд боловсрол эзэмших албагүй. Гэхдээ надад нэг зөрүүд бодол байдаг. Монголчууд цөөхөн учир илүү сайн боловсрол эзэмшиж, оюуны хөдөлмөрөөрөө амьдармаар санагддаг. Хүсвэл цэвэрлэгээгээ филиппинчүүдээр, машин засвараа вьетнамуудаар, замаа хятадуудаар тавиулъя л даа. Хар ажлуудыг тэдэнтэй булаацалдаад яах юм. Тэрний оронд хүүхдүүддээ илүү сайн боловсрол эзэмшүүлж, оюуны хөдөлмөр эрхэлдэг өндөр түвшний мэргэжилтэн болгосон нь дээр шүү дээ.

-Сурлага сайтай хүү байжээ. Санхүү эдийн засгийн дээд сургуульд урилгаар орсон гэж дуулсан?

-Би Ирээдүй цогцолборын 86 дугаар сургууль төгссөн. “Эрэл” компанийн “Залуучууд хөгжил дэвшил сан”-гаас есдүгээр ангийн сурагчдад эдийн засгийн боловсрол олгох хөтөлбөрийг Монголд анх хэрэгжүүлсэн. Жилийн хөтөлбөрт хамрагдсан хүүхдүүдийн дунд улсын олимпиад зохион байгуулдаг. Би тэр олимпиадад гуравдугаар байранд орж, СЭЗДС-д сурах урилга, нэг жилийн сургалтын төлбөрөөр шагнуулсан. Тэр бол тухайн үед миний хувьд маш том зүйл байлаа.

-Есдүгээр ангид байхдаа сурах сургууль, сургалтын төлбөрөө шийдчихсэн хэрэг үү? 

-Тэгсэн. Би анхнаасаа л СЭЗДС-д орох бодолтой байсан. Манай аав энэ сургуулийг төгссөн. Их сургуулийн хоёрдугаарт курст мэргэжил сонгоход маркетингийн тухай анх сонсож байлаа. Маркетинг тухайн үед шинэ зүйл байлаа. Хоёрдугаар курст байхад манай Түвшинзаяа багш бидний дөрвөн оюутнаар Монфрэш-ийн нэг жүүсний маркетингийн судалгааг хийлгэсэн. Маркетингийн анх судалгаа тэндээс эхэлж байлаа. Энэ нь ч цаашинд маркетингийн мэргэжил сонгоход нөлөөлсөн л дөө.

-Цаг гарган ярилцлага өгсөн танд баярлалаа.

"GoGo.mn" сайт